Hayat hikâyesi

Fyodor Dostoyevski: idam meydanından Puşkin kürsüsüne

Fyodor Dostoyevski · 1821–1881

Dostoyevski'nin romanlarında insanlar ateşler içinde konuşur, son anda kurtulur, her şeyini bir masada kaybeder, bir kadın uğruna kendini yıkar. Bunların çoğunu önce kendisi yaşadı. Kurşuna dizilmeyi bekledi, dört yıl kürek mahkûmu olarak yaşadı, rulette son kuruşunu yitirdi, bir romanı yirmi altı günde yazdırdı. Hayatı, kahramanlarınınkinden daha az şaşırtıcı değildir.

Meydanda bekleyen yirmi sekiz yaşındaki adam

Dostoyevski 1821'de Moskova'da, yoksullar hastanesinde çalışan bir doktorun oğlu olarak doğdu. Annesini on beş yaşında kaybetti; iki yıl sonra babası da öldü. Babasının kendi köylüleri tarafından öldürüldüğü anlatılır, ama bu hiçbir zaman kesinleşmedi.

İlk romanı İnsancıklar 1846'da çıktı ve onu bir gecede tanınan bir yazar yaptı. Aynı yıllarda, Çar I. Nikolay'ın yasak saydığı kitapları okuyan ve serfliğin kaldırılmasını konuşan bir topluluğa, Petraşevski çevresine katıldı. 1849 baharında topluluğun üyeleriyle birlikte tutuklandı ve aylarca Petro Pavlovsk Kalesi'nde tutuldu.

22 Aralık 1849 sabahı (bu yazıdaki tarihler Rusya'nın o dönemki takvimiyle) mahkûmlar Petersburg'daki Semyonovski Meydanı'na getirildi, ölüm cezaları okundu. İlk üç kişi direklere bağlandı; Dostoyevski sıradaki gruptaydı. Askerler nişan almışken davullar çaldı ve Çar'ın ölüm cezalarını kürek ve sürgün cezalarına çevirdiği okundu. Her şey önceden hazırlanmış bir gösteriydi. O gün direğe bağlananlardan Nikolay Grigoryev'in aklı bir daha yerine gelmedi.

Dostoyevski aynı akşam ağabeyi Mihail'e yazdığı mektupta umudunu yitirmediğini, hayatın insanın içinde olduğunu anlattı. Yıllar sonra Budala'da Prens Mışkin idam edilecek bir adamın son dakikalarını anlatır: insanın elinden bütün umudunu alan şey ölüm değil, ölümün kesinliğidir.

Sibirya'dan gelen kitap

Ceza dört yıl kürek, ardından erlikti. Dostoyevski Omsk'taki kürek kampına giderken Tobolsk'ta, sürgündeki Dekabristlerin eşleri mahkûmlara birer İncil verdi. Kampta okunmasına izin verilen tek kitap buydu; Dostoyevski onu ömrünün sonuna dek yanından ayırmadı.

Kürek yıllarını Ölüler Evinden Anılar'da anlattı. Anlatıcı karısını öldürmüş bir adamdır, ama kitabı okuyan herkes kimin hapishanesini okuduğunu bilir.

Sara: korkulan ve beklenen an

Dostoyevski'nin sara hastalığı sürgün yıllarında belirginleşti ve ömrünün sonuna dek sürdü. Nöbetlerinden önce, birkaç saniyelik, tarif edilmez bir mutluluk ve uyum duygusu yaşadığını anlatırdı.

Bu saniyeler romanlarına geçti. Budala'da Mışkin nöbetten hemen önceki o aydınlık anı anlatır; Ecinniler'de Kirillov "sonsuz uyumun" duyulduğu beş altı saniyeden söz eder; Karamazov Kardeşler'de Smerdyakov saralıdır. Freud 1928'de bu nöbetlerin kökenini babanın ölümüne bağlayan bir yazı yazdı; bugün hekimlerin çoğu bunu kabul etmez, hastalığın gerçek bir sara olduğunu düşünür.

Kuznetsk'te bir evlilik

Sürgünün er olarak geçen yıllarında, Semipalatinsk'te, alkolik bir memurun karısı olan Mariya İsayeva'yı tanıdı ve ona âşık oldu. Mariya kocasıyla birlikte Kuznetsk'e taşındı; kocası 1855'te orada öldü. Dostoyevski ona evlenme teklif etti, ama Mariya'nın genç bir öğretmene de ilgi duyduğunu öğrendi. Yine de Şubat 1857'de Kuznetsk'te evlendiler.

Evlilik mutlu olmadı. Mariya veremdi ve 1864'te öldü. Suç ve Ceza'daki Katerina İvanovna'da, yoksulluk içinde eski günlerini anan bu hasta kadının izlerini görenler çoktur.

Polina: kumarhanelerde bir tutku

1860'ların başında hayatına Apollinariya Suslova girdi: yaklaşık yirmi yaş genç, üniversite derslerine giden, keskin dilli bir kadın. 1863'te Avrupa'da buluştular; ilişki iki yanlı bir güç savaşına dönüştü.

Kumarbaz'daki Polina adı tesadüf sayılmaz; romandaki gururlu ve kendisini seven adama eziyet eden kadında Suslova'yı görmek, Dostoyevski okurlarının eski alışkanlığıdır. Suslova 1880'de kendisinden çok genç bir Dostoyevski hayranıyla, yazar Vasili Rozanov'la evlendi.

Rulet masasındaki sistem

Avrupa yolculuklarında Dostoyevski rulete tutuldu. Mektuplarında kazanmanın bir yolunu bulduğunu, yeter ki soğukkanlı kalsın, yazıyordu. Kalamadı: kazandığını hemen yeniden masaya koydu, saatini rehine verdiği oldu.

Bu tutkudan ancak 1871'de, Wiesbaden'de yine her şeyini kaybettiği bir gecenin ardından kurtuldu. Bir daha oynamadığını hem kendisi hem karısı anlatır.

Yirmi altı günde bir roman

1864 yılı Dostoyevski'yi iki kez yıktı: önce karısı, birkaç ay sonra ağabeyi Mihail öldü. Ağabeyinin dergisinin borçları ve ailesinin bakımı ona kaldı.

Borç içindeyken, 1865 yazında, yayıncı Stellovski ile ağır bir sözleşme imzaladı: 1 Kasım 1866'ya kadar yeni bir roman teslim edecekti. Gecikirse Stellovski dokuz yıl boyunca yazacağı her şeyi parasız basma hakkını alacaktı.

Ekim 1866 geldiğinde Dostoyevski Suç ve Ceza'yı yazıyordu; söz verdiği romandan tek satır yoktu. Bir dostunun önerisiyle genç bir stenograf tuttu: yirmi yaşındaki Anna Snitkina. Dostoyevski odada bir aşağı bir yukarı yürüyerek anlattı, Anna yazdı ve geceleri temize çekti. Kumarbaz yaklaşık yirmi altı günde bitti. Teslim günü Stellovski ortadan kayboldu; müsvedde polis merkezine, imza karşılığında bırakıldı.

Bir ressamın hikâyesi

Birkaç gün sonra Dostoyevski, Anna'ya yazmayı düşündüğü bir romanı anlattı: yaşlı, hasta, borçlu bir ressam genç bir kıza âşık olmuştur. Böyle bir kız bu adamı sevebilir miydi? Kendini onun yerine koymasını istedi. Anna, sevdiğini ve ömrü boyunca seveceğini söyleyeceği cevabını verdi. 1867 şubatında evlendiler.

Alacaklılardan kaçmak için yurt dışına çıktılar; birkaç ay sürecek sandıkları yolculuk dört yıl sürdü. İlk çocukları Sofya 1868'de, üç aylıkken öldü. 1878'de de henüz üç yaşına basmamış oğulları Aleksey'i saradan kaybettiler. Karamazov Kardeşler'in en iyi yürekli kardeşi Alyoşa'nın adı bu yasın içinden gelir.

Anna Grigoryevna: yazarın yayıncısı

Anna, kocasının işlerini de eline aldı. 1873'te Ecinniler'i kendileri bastılar ve Anna kitabın satışını yönetti. Kitaplarını yayıncılara vermek yerine kendi adlarına basmak aileye ilk kez düzenli bir gelir sağladı; borçlar yıllar içinde kapandı. Anna, Rusya'da yayıncılık yapan ilk kadınlardan biri olarak anılır.

Dostoyevski son romanı Karamazov Kardeşler'i Anna Grigoryevna Dostoyevskaya'ya adadı. Anna kocasından sonra hiç evlenmedi; ömrünün geri kalanını onun yazılarını ve mektuplarını toplamaya, anılarını yazmaya verdi.

Çağdaşlar: bir karikatür, bir mektup

Turgenev'e ilk tanıştıklarında hayrandı, ama araları zamanla bozuldu. Turgenev'in Avrupa'ya bakışını Dostoyevski Rusya'yı küçümsemek sayıyordu; 1867'de Baden-Baden'deki görüşmeleri kavgayla bitti. Ecinniler'deki kendini beğenmiş yazar Karmazinov'da Turgenev'in alaycı bir portresini görmeyen olmadı.

Tolstoy'la ise hiç tanışmadılar. 1878'de Petersburg'da filozof Vladimir Solovyov'un bir konferansında ikisi de salondaydı, ama tanıştırılmadılar. İkisinin de dostu olan eleştirmen Nikolay Strahov aracılığıyla birbirlerinden haber aldılar. Dostoyevski ölünce Tolstoy, Strahov'a yazdığı mektupta, hiç görmediği bu adamın kendisine ne kadar yakın olduğunu ancak şimdi anladığını yazdı.

Puşkin kürsüsünde

8 Haziran 1880'de, Moskova'daki Puşkin anıtının açılış şenliklerinde, Soylular Meclisi salonunda konuştu. Puşkin'i bütün insanlığı anlayabilen Rus ruhunun simgesi olarak anlattığı konuşma salonda büyük bir coşku yarattı; dinleyicilerin ağladığı, birbirine sarıldığı anlatılır. Ömrü boyunca eleştirilerle uğraşmış yazar, hayatının son yılında bir halk sevgisiyle karşılaştı.

Buğday tanesi

Dostoyevski 1881 ocağında akciğer kanaması geçirdi. Sibirya'dan getirdiği İncil'i istedi; rastgele açılan sayfayı Anna ona okudu. 28 Ocak 1881'de, Petersburg'da öldü.

Cenazesine on binlerce kişi katıldı. Aleksandr Nevski Manastırı'nın mezarlığına gömüldü. Mezar taşında, Karamazov Kardeşler'in başına da koyduğu İncil sözü yazar: buğday tanesi toprağa düşüp ölmezse tek kalır, ölürse çok ürün verir.