Hayat hikâyesi

Lev Tolstoy: kont, asker, köy öğretmeni, kaçak

Lev Tolstoy · 1828–1910

Lev Tolstoy'u çoğumuz iki kalın romanla tanırız. Oysa o romanların arkasında, kâğıt masalarından kalkamayan bir genç, kuşatma altındaki bir şehirde savaşan bir topçu subayı, köylü çocuklarına okul açan bir öğretmen ve 82 yaşında bir gece sabaha karşı evinden kaçan bir ihtiyar var. Hayatı da kitapları kadar okunur.

Yeşil değneğin sırrı

Tolstoy 1828'de, Moskova'nın yaklaşık 200 kilometre güneyindeki Yasnaya Polyana malikânesinde, eski bir soylu ailenin çocuğu olarak doğdu. Annesini henüz iki yaşlarındayken, babasını 1837'de, dokuzuna basmadan kaybetti.

Çocukluğundan hiç unutmadığı bir anı vardı. Ağabeyi Nikolay, kardeşlerine bütün insanları mutlu edecek sırrı yeşil bir değneğe yazdığını ve bu değneği malikânedeki koruda, bir yarın kenarına gömdüğünü anlatmıştı. Tolstoy yıllar sonra oraya gömülmek istedi; mezarı bugün değneğin gömülü olduğu söylenen yerdedir.

Kâğıt masaları ve sökülen ev

On altı yaşında Kazan Üniversitesi'ne girdi; önce Doğu dilleri, sonra hukuk okudu. 1847'de diploma almadan ayrıldı ve aynı yıl, ömrünün sonuna dek aralıklarla tutacağı günlüğüne başladı.

Gençliği iki uç arasında geçti: bir yanda kendine yazdığı katı davranış kuralları, öbür yanda kumar. 1854'te, o ordudayken, doğduğu ana ev satıldı; yaygın anlatıma göre para kumar borçlarına gitti. Ev sökülüp komşu bir toprak sahibinin köyüne taşındı. Tolstoy sonraki yıllarda malikânenin küçük binalarından birine yerleşti ve elli yılı aşkın orada yaşadı.

Cephede doğan yazar

1851'de subay olan ağabeyinin yanına, Kafkasya'ya gitti ve orduya katıldı. Kırım Savaşı'nda topçu subayı olarak görev yaptı; Kasım 1854'te kuşatma altındaki Sivastopol'a ulaştı.

Yazarlığı da bu yıllarda başladı. Çocukluk, İlkgençlik ve Gençlik üçlemesi ile Sivastopol üzerine yazdığı üç öykü, onu daha yirmili yaşlarında Rusya'nın tanınan yazarlarından biri yaptı. Bu öykülerin ilki alışılmadık bir biçimde açılır: anlatıcı okura "sen" diye seslenir ve onu kuşatılmış şehrin hastanelerinde, siperlerinde dolaştırır.

Cezasız okul, polis baskını

1859'da Tolstoy, Yasnaya Polyana'da köylü çocukları için bir okul açtı: ücretsizdi, gelmek zorunlu değildi, ceza yoktu. Bir yazısının başlığı, eğitime nasıl baktığını tek soruda özetler: "Kim kimden yazmayı öğrenmeli: köylü çocukları mı bizden, biz mi köylü çocuklarından?"

Çarlık polisi bu bağımsız işlerden kuşkulandı ve 1862 yazında, Tolstoy evde yokken malikâneyi aradı. Okullar ertesi yıl kapandı.

Savaş ve Barış'ın görünmeyen emekçisi

Aynı yıl, 1862'de Sofya Andreyevna Behrs ile evlendi. Çiftin on üç çocuğu oldu; sekizi yetişkinliğe ulaştı.

Savaş ve Barış bu evde yazıldı. Roman 1865'te "1805 Yılı" adıyla bir dergide tefrika edilmeye başlandı; bugünkü adını sonradan aldı. Bu adın nereden geldiği kesin değil; Fransız düşünür Proudhon'un aynı adlı kitabından esinlenmiş olabileceği düşünülür. Tolstoy romandaki aileleri kurarken kendi aile büyüklerinden, annesinin ailesi Volkonskilerden bolca yararlandı.

Romanın bir de adı kapakta yazmayan emekçisi vardır. Tolstoy'un müsveddelerini çözüp temize çeken Sofya'ydı; bazı bölümleri defalarca baştan yazdı. Sofya aynı zamanda ilk okurdu, 1884'ten sonra da kocasının kitaplarının yayıncılığını üstlendi. Fotoğrafa merak sarmış, Tolstoy'un ve ailenin bini aşkın fotoğrafını çekmişti.

Anna Karenina'nın sonu bir istasyondan geldi

1872'de Tolstoy'un komşusu toprak sahibi Bibikov'un kâhyası ve sevgilisi Anna Pirogova, Bibikov başka biriyle evlenmeye karar verince kendini Yasenki istasyonunda bir yük treninin altına attı. Tolstoy ölü kadını görmeye gitti. Kısa süre sonra başladığı romanın kahramanı aynı adı taşıyacak, aynı sonu yaşayacaktı.

Okurlar çoğu zaman Savaş ve Barış'ı öne koyar. Tolstoy ise Savaş ve Barış'ı roman saymıyor, Anna Karenina için "ilk gerçek romanım" diyordu.

"Neden yaşıyorum?"

Anna Karenina bittiğinde Tolstoy ünün doruğundaydı ve hayatının en ağır bunalımına girdi. Ölüm karşısında yaptığı her şey ona anlamsız görünüyordu. Bu yılları İtiraflarım'da anlattı: çıkış yolunu sıradan insanların inancında bulduğunu yazdı; sonraki kitaplarında bu inancı İsa'nın Dağdaki Vaaz'ına dayandırdı.

Bundan sonra başka bir Tolstoy vardır: kiliseyi ve devleti şiddetin aracı sayan, sade yaşamayı ve et yememeyi seçen bir düşünür. Rus Ortodoks Kilisesi 1901'de onun artık kilise üyesi sayılmadığını ilan etti; bu karar aforoz olarak anılır. Şiddete karşı koymama düşüncesi ise sınırları aştı: hayatının son yılında, o sırada Güney Afrika'da Hintlilerin hak mücadelesini yürüten avukat Gandhi ile mektuplaştı.

Yasaklanan kitap: Kreutzer Sonat

Evliliği, kıskançlığı ve tutkuyu sert bir dille anlatan Kreutzer Sonat'ın basılmasına Rus sansürü izin vermedi; kitap elden ele dolaşan kopyalarla okundu. Yasağın gevşemesinde Sofya'nın payı büyüktü: 1891'de Çar III. Aleksandr'ın huzuruna çıktı; sarayda nedime olan akrabaları Aleksandra Tolstaya'nın da araya girdiği anlatılır. Sonunda eserin, yalnızca toplu eserlerin bir cildinde yer almasına izin çıktı.

Yasak Rusya'yla sınırlı kalmadı. 1890'da Amerika Birleşik Devletleri posta idaresi, eseri tefrika eden gazetelerin postayla dağıtılmasını yasakladı. Yasak, kitaba duyulan merakı büyütmekten başka işe yaramadı.

Hiç tanışamayan iki dev

Tolstoy ile Dostoyevski aynı yıllarda yaşadılar, birbirlerini okudular, ama bir kez bile tanışmadılar. 1878'de Petersburg'da filozof Vladimir Solovyov'un bir konferansında ikisi de salondaydı; yine de tanışmadılar.

Uzaktan uzağa saygı ise vardı. Tolstoy 1880'de Ölüler Evinden Anılar'ı okuduktan sonra bir mektubunda, yeni edebiyatın tamamında, Puşkin dahil, bundan daha iyi bir kitap bilmediğini yazdı. Dostoyevski 1881'de ölünce de onunla hiç karşılaşmamış olmaya hayıflandı.

Turgenev'le ilişkisi daha fırtınalıydı. 1861'de bir kavganın ardından iş düellonun eşiğine geldi; düello yapılmadı, ama iki yazar on yedi yıl konuşmadı.

Altmış altısında bisiklet

1895'in şubatında Tolstoy en küçük oğlu Vaniçka'yı kaybetti. Aynı yılın baharında, 66 yaşında, bisiklete binmeyi öğrendi. Bisikleti Moskova'daki müze evinin koleksiyonundadır.

Tolstoy Müslüman oldu mu?

Türkiye'de Tolstoy hakkında en çok sorulan soru budur. Kısa cevap: bunu gösteren bir belge yok.

Doğru olan şu: Tolstoy İslam'dan ve Hz. Muhammed'den saygıyla söz etti. 1909'da Hz. Muhammed'in sözlerinden küçük bir seçme hazırladı; 1904'te Mısırlı din bilgini Muhammed Abduh ile birer mektup yazıştı.

Ama aynı Tolstoy bütün kurumlaşmış dinlere mesafeliydi; aradığı, insanla Tanrı arasında kimsenin durmadığı bir inançtı. 1910'da evden ayrılırken de belli bir planı yoktu. Yol arkadaşlarının anlattığına göre güneye, Novoçerkassk'a gitmeyi, oradan pasaport çıkarsa Bulgaristan'a geçmeyi düşünüyorlardı; İstanbul bu yolda ancak bir durak olarak anılır. Yolculuğun din değiştirmeyle ilgisini gösteren bir belge yok.

Astapovo: son istasyon

Son yıllarında Tolstoy'un inandıkları ile yaşadığı ev arasındaki çelişki dayanılmaz hâle geldi. Kitaplarının telif hakkını herkese bırakmak istiyordu; Sofya ise çocukların geçimini düşünüyordu. Araya Tolstoy'un en yakın takipçisi Vladimir Çertkov girince ev ikiye bölündü.

1910 sonbaharında, bir gece sabaha karşı, 82 yaşındaki Tolstoy doktoruyla birlikte gizlice evden ayrıldı. Sofya'ya bıraktığı mektupta, başka türlü yapamadığını anlamasını istiyordu. Yolda hastalandı ve Astapovo adlı küçük bir istasyonda trenden indi. İstasyon şefinin evinde, kapıda bekleyen gazetecilerin gözü önünde, 20 Kasım 1910'da zatürreden öldü.

Yasnaya Polyana'ya, çocukken yeşil değneği aradığı yere gömüldü. Mezarında haç da taş da yoktur; yalnızca otla kaplı küçük bir tümsek.